کافه کتاب بهاران

کتاب عجائب‌المخلوقات

- نویسنده: زکریا مکمونی قزوینی

- حجم فایل: ۱۶.۳مگابایت

- تعداد صفحه: ۴۸۰

این نسخه پی‌دی‌اف، بدون عکس جلد اما بسیار خوانا و با کیفیت و به خوبی قابل بهره‌برداری است.

عجائب‌المخلوقات و غرائب‌الموجودات (شگفتی‌های آفریدگان و موجودات) کتابی است در زمینۀ هیئت، جهان‌شناسی، علم‌الاشیاء و شگفتی‌های عالم خلقت.

قزوینی این کتاب را نخست به زبان عربی نوشت و سپس خود نسخه‌ای فارسی از آن تدوین کرد.

تاریخ نوشتن «عجایب‌المخلوقات» را به سال ۶۷۸ هجری قمری مطابق با ۱۲۸۰ میلادی گزارش کرده‌اند. دست‌نوشتهٔ اصلی آن در حال حاضر در موزهٔ مونیخ آلمان موجود است. این کتاب به چندین زبان زنده دنیا ترجمه شده است.

این کتاب شامل چهار مقدمه و دو مقاله است:
مقالهٔ اول در عُلویات؛
مقالهٔ دوم در سُفلیات،که شامل عناصر و معدنیات، نباتات و حیوانات است. در مورد تمام کائنات روی زمین، بروج، ماه‌ها، فصول سال، ستارگان، زمین، کوه‌ها، دریاها، رودها، جانوران، و بسیاری از موجودات دنیا سخن رفته است.

این کتاب نخستین بار به اهتمام ووستنفلد در ۱۸۴۸ در گوتینگن و ترجمهٔ نیمی از آن توسط هرمان اته در ۱۸۶۸ در لایپزیگ انجام شده است. در سال ۱۳۰۹ هجری قمری نیز در مصر به چاپ رسیده است. چاپ ترجمۀ فارسی کتاب در سال ۱۲۸۳ هجری قمری در لکناو بوده است. همچنین ترجمۀ فرانسوی آن در سال ۱۸۰۵ در پاریس به زیر چاپ رفته و بعداً این کتاب به چند زبان دیگر مانند ترکی، آلمانی، یونانی ترجمه و چاپ شده است.

این کتاب به زبان فارسی ترجمه شده و در تهران به سال ۱۲۶۴ ه‍.ق چاپ شده است.
ترجمهٔ فارسی آن چند بار در تهران انجام شده است.

تحلیل کتاب
به نوشته پرویز براتی در کتاب عجایب ایرانی، قزوینی در کتاب عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات برای نخستین بار در چارچوب عجایب‌نامه‌ای، مرزبندی قاطعی از امر غریب و مفهوم شگفتی در ساخت ذهنی و هستی‌شناسانهٔ ایرانی ترسیم می‌کند. این تلقی روش‌شناختی، کاملاً منطبق با مناسبات ذهنی – تاریخی ایرانی تدوین شده است.

قزوینی در مقدمه اول کتاب خود، از واژهٔ «تعجّب» رمزگشایی می‌کند. او می‌نویسد: «قالَ الحُکَما، التّّعَجُبُ حِیرهُ تُعرض الانسانُ لِقصورهِ عَنْ مَعْرِفَهِ سَبَبُ الشّییِ أو عَنْ مَعرفهِ کیفیهِ تأثیرِ سَبَبِ لشَّیی فیه.» («تعجّب حیرتی است که بر انسان عارض می‌شود به واسطهٔ آن که چیزی بیند که سبب آن را نداند، در شگفت می‌ماند از آن چیز، قبل از آن که سبب آن دانسته باشد.») قزوینی از خلال سوبژکتیویتهٔ پیشامدرن ایرانی به چنین تعریفی می‌رسد؛ تعریفی که رسیدن به آن مختص جهان‌های مدرن و پسامدرن است. او بعد از این اصطلاح‌شناسی دقیق مفهوم «تعجّب»، بلافاصله شگفتی زنبور عسل را مثال می‌زند و این‌که چگونه این مهندس حاذق و پرکار آن سازه‌های شش ضلعی را می‌سازد.

قزوینیِ کیهان‌شناس کار زنبورعسل را توأم با شگفتی و مایهٔ تعجب می‌داند. این تلقی هستی‌شناسانه البته از آن جهت است که کیهان‌شناسان ایرانی بعد از اسلام عمدتاً نگره‌های تئولوژیک داشته‌اند.

امیدوارم، علاقه‌مندان، از این کتاب، بهترین بهره‌ها را ببرید.